Geri Alınabilir Hibe: Sürdürülebilir Etki İçin Yenilikçi Bir Finans Yaklaşımı

Dünyanın karşı karşıya olduğu sosyal ve çevresel sorunlar giderek karmaşıklaşırken bu sorunları çözmek için ayrılan kaynaklar sınırlı kalmaya devam ediyor. Geleneksel hibeler ve bağışlar, birçok alanda hayati bir rol oynamaya devam etse de, bu modellerin tek seferlik doğası sürdürülebilir bir finansman yapısı kurmayı zorlaştırıyor. İşte bu noktada, “geri alınabilir hibe” (recoverable grant) kavramı devreye giriyor; hem bağışların sosyal etki üretme gücünü koruyan hem de finansal kaynakların döngüsel biçimde yeniden kullanılmasına olanak tanıyan yenilikçi bir mekanizma.

Geri alınabilir hibe nedir?

Geri alınabilir hibe, geleneksel hibelerle yatırım finansmanının arasında konumlanan bir destek mekanizmasıdır. Bir kuruluş ya da yatırımcı, belirli bir sosyal veya çevresel amacın gerçekleştirilmesi için hibe sağlar. Ancak bu, koşulsuz bir bağış değildir: Hibenin geri ödenmesi, önceden belirlenmiş ve ölçülebilir sonuçların gerçekleşmesine bağlıdır.

Kısacası, proje hedeflerine ulaşılırsa hibe etki yatırımcısına geri ödenir, ulaşılamazsa da ödenmez. Bu, etki yatırımcısının da, uygulayıcı kuruluşun da aynı hedefe; somut, ölçülebilir etkiye odaklanmasını sağlar.

Bu modelin en önemli farkı, geri ödemenin bir yükümlülük olmaması, sonuçların gerçekleşmesine bağlı olmasıdır. Dolayısıyla, geleneksel kredilerdeki gibi faiz ya da teminat zorunluluğu yoktur. Bu da geri alınabilir hibeleri hem daha esnek hem de risk açısından daha dengeli hale getirir.

Kimler rol alıyor?

Bir geri alınabilir hibe yapısında genellikle dört temel aktör bulunur:

1. Uygulayıcı kuruluş: Saha çalışmalarını yürüten, projeyi uygulayan taraf. Hibeyi operasyonel maliyetler veya pilot uygulamalar için kullanır.
2. Etki yatırımcısı: Projeyi başlatmak için ilk sermayeyi sağlar. Bu yatırımında kar amacı gütmeyebilir, ancak yatırdığı paranın belirli sonuçlar sağlandığında geri dönmesini bekler.
3. Sonuç fonlayıcısı: Önceden belirlenen sonuçlar gerçekleştirilirse etki yatırımcısına geri ödemeyi yapan taraftır. Genellikle kamu kurumları, vakıflar veya kalkınma ajansları bu rolü üstlenir.
4. Faydalanıcılar: Projenin doğrudan etkilendiği birey veya topluluklardır. Verdikleri geri bildirim, hem ölçüm hem de etki doğrulaması süreçlerini güçlendirir.

Bu yapının en güçlü yanı, herkesin çıkarlarının aynı hedefe, yönelmesidir. Yatırımcı parasının işe yaradığını, uygulayıcı kurum yaptığı işin ölçülebildiğini, faydalanıcılar ise somut fayda aldıklarını görürler.

Peki, neden sadece bir defalık olsun ki?

Bir adım daha ileri gidelim: Eğer bir geri alınabilir hibe başarıyla sonuçlandıysa ve para etki yatırımcısına geri döndüyse, bu kaynak neden sadece tek bir proje için kullanılsın ki?

İşte bu sorudan yola çıkarak “geri alınabilir hibe fonu” (Recoverable Grant Fund) kavramı ortaya çıkıyor. Bu yapı, her başarılı projeden geri dönen hibelerin fonda tutularak sonraki projelerde yeniden kullanılmasını sağlayan bir döngü oluşturuyor. Başka bir deyişle, fon bir kez kurulduktan sonra her başarılı proje sonrakine kaynak sağlıyor. Böylece etki bir defalık değil, sürekli hale geliyor.

Bu döngüsel finansman yaklaşımı sayesinde:

•  Sınırlı kaynaklar daha verimli kullanılıyor: Aynı kaynaklar, defalarca farklı projeleri destekleyebilir.
• Uygulayıcı kuruluşlar daha hızlı hareket eder: Özellikle kriz durumlarında fonun hazır olması, uygulayıcı kuruluşun gecikmeden harekete geçmesinii sağlar.
• Yatırımcılar somut sonuçlar görür: Ölçülebilir ve kolay yorumlanabilir etki ile uygulayıcı kuruluş, gelecekte üstleneceği projeler için daha kolay sonuç odaklı finansman bulabilir.

Uygulamada hangi avantajları sağlar?

Geri alınabilir hibelerin ve fonların en büyük avantajı, uygulayıcı kuruluşa zaman ve esneklik kazandırmalarıdır. Örneğin bir uygulayıcı kuruluş, normalde yeni yatırımların onaylanmasını beklerken değerli haftalar kaybedebilir. Ancak bir geri alınabilir hibe fonu yapısında bu fonlar zaten hazırdır. Projenin durum tespitinin yapılmasının ardından, uygunluğuna göre proje, fondaki mevcut kaynaklarla hemen desteklenip başlatılabilir. Bu, özellikle sağlık, afet müdahalesi veya iklim riski gibi zamanla yarışılan alanlarda kritik ölçüde bir fark yaratabilir.

Ayrıca bu mekanizma, kuruluşlara finansal dayanıklılık kazandırır. Her proje sonunda fonun bir kısmı geri döndüğünden, yeni fırsatlar için sürekli bir kaynak havuzu oluşur. Böylece, kuruluşlar yeni yatırımcılar bulmaya gerek kalmadan kendi “yenilenebilir finans döngülerini” yaratabilirler.

Sonuç fonlayıcısı ölçülebilir sonuçların performansına, başka bir deyişle projenin başarısına bağlı olarak yatırım yapacağı için bir risk üstlenmez. Geri alınabilir hibelerde ilk yatırımı yapan etki yatırımcısının başta üstlendiği risk ise yine projenin başarılı olduğu ölçüde yatırımının geri dönmesiyle hafifletilir.

Başarı için nelere dikkat edilmeli?

Elbette bu modelin uygulanması için uygun hazırlıkların yapılması gerekiyor. Geri alınabilir hibelerin başarılı olabilmesi için üç temel koşulun sağlanması gerekir:

1. Net ve ölçülebilir sonuçlar: Sonuçların kolayca ölçülebilir olması ve açık bir şekilde tanımlanması gerekiyor. Bu sayede etkinin ölçülmesi ve geri ödeme süreçleri de hızlı ve sorunsuz bir şekilde ilerleyebilir.
2. Güçlü finansal yönetim kapasitesi: Fonun takibi, şeffaf muhasebe ve veri toplama sistemlerini zorunlu kıldığı için raporlama ve doğrulama süreçleri ciddi bir disiplin gerektiriyor.
3. Paydaşlar arası güven: Diğer sonuç odaklı sözleşmelerde olduğu gibi, geri alınabilir hibe fonunda paydaşların düzenli olarak iletişim halinde kalması; ortak amaçlara ulaşmak için aynı sayfada olması ve birbirlerine güven duyması büyük önem taşıyor. Özellikle uygulayıcı kuruluşun hem yatırımcıya hem sonuç finansörüne düzenli ve güvenilir bilgi sunabilmesi gerekiyor. Bu anlamda bilgi akışının kapsamı ve sıklığının paydaşlar arasında önceden belirlenmesi, fonun devamlılığını korunması için epey yardımcı olacaktır.

Bu koşullara dikkat edildiğinde ve fonun detayları iyi planlandığında, geri alınabilir hibeler ve geri alınabilir hibe fonları geleneksel yatırım sistemlerinden çok daha etkili bir araç haline geliyor.

Hangi alanlarda kullanılabilir?

Geri alınabilir hibe modeli eğitim teknolojileri, yenilenebilir enerji girişimleri, sosyal konut projeleri veya toplumsal cinsiyet eşitliği programları gibi birçok sektörde uygulanabilir.

Örneğin:

• Bir sosyal girişim, düşük gelirli bölgelerde güneş paneli kuruluşlarını desteklemek için geri alınabilir hibe alabilir. Proje başarılı olduğunda hibe geri döner ve aynı fon yeni bölgelerde yeniden kullanılarak ölçeklendirilebilir.
• Bir eğitim programı, belirli sayıda öğrencinin iş bulması ve belirli bir süre boyunca bu işe devam etmesi halinde fonu geri ödeyecek şekilde yapılandırılabilir.
• Bu model aynı zamanda büyük ölçüde bağışlarla çalışan insani yardım kuruluşlarında da uygulanabilir. Özellikle doğal afet gibi çabuk müdahalenin hayati değere sahip olduğu durumlarda kaynakların fonda hazır bulunmasıyla uygulayıcı kuruluş derhal harekete geçebilir.

Sonuç: Etkinin döngüsel hale geldiği yeni bir finans anlayışı

Geri alınabilir hibeler ve bu hibeleri kullanan fon yapıları, etkiyi ölçülebilir hale getirirken özel sektör ve kamu sektörünü bir araya getirir. Geleneksel “ver, harca, bitir” döngüsünü yerine “ver, uygula, ölç, geri dönüştür” prensibine dayanan bir sistem önererek hem yaratılan etkinin somut bir şekilde ifade edilmesinin, hem de yapılan yatırımların döngüsel olmasının önünü açıyor.

Kaynakların verimli kullanımını, etki odaklı işbirliklerini ve hesap verebilirliği bir araya getiren bu model, finansal sürdürülebilirlik ve etkinin sürekliliği açısından oldukça umut verici bir yenilikçi finansal araç olarak öne çıkıyor.

Karaca Bingöl